Prof. Dr. Osman Turan

Osman Turan'ın akademik kariyeri, Türk tarihçiliğinin kurumsal anlamda şekillendiği bir dönemde başladı. Ankara Üniversitesi DTCF'de Fuad Köprülü'nün öğrencisi ve asistanı olarak yetişti; Köprülü'nün metodolojik titizliğini benimseyerek buna kendi özgün yorumunu ekledi.

1941'de tamamladığı "On İki Hayvanlı Türk Takvimi" yalnızca Türkiye'nin ilk doktora tezi olmakla kalmayıp Orta Asya kronolojisi alanında özgün bir araştırma olma niteliğini bugün de korumaktadır. Tez, ilerleyen yıllarda pek çok dilde atıf alan bir kaynak hâline gelmiştir.

1948–1950 yıllarında Londra ve Paris'te yürüttüğü araştırmalar, Batı arşivleri ve kütüphanelerindeki birincil kaynaklara erişimini sağladı. Bu dönemde katıldığı Uluslararası Şarkiyatçılar Kongresi, onun dünya akademisindeki yerini pekiştirdi.

Selçuklu devlet yapısı, Türk-İslâm medeniyeti ve Anadolu'nun Türkleşmesi üzerine geliştirdiği teoriler, sonraki kuşak tarihçiler için referans çerçeve oluşturdu. Özellikle Selçuklular Zamanında Türkiye ve Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Türk akademisinin temel başvuru eserleri arasındaki yerini korumaktadır.

Osman Turan, akademik kimliğini hiçbir zaman siyasetten ayrı tutmadı; aksine, tarihî bilginin toplumsal sorumlulukla pekişmesi gerektiğine inanarak siyaset sahnesine adım attı.

1954 seçimlerinde Demokrat Parti'den Trabzon milletvekili seçilen Turan, 1960'a dek TBMM'de görev yaptı. Bu süreçte eğitim, kültür ve dış politika meselelerinde söz sahibi bir isim oldu. 1965–1969 yılları arasında ise Adalet Partisi'nden yeniden Trabzon milletvekili seçildi.

1960 askerî darbesinin ardından dönemin pek çok siyasetçisiyle birlikte tutuklanarak Yassıada'ya götürüldü. 17 ay süren tutukluluk dönemini sabırla geçiren Turan, bu zorlu süreçte de ilmî çalışmalarına ara vermedi; tahliyesinin ardından en verimli akademik dönemini yaşadı.

1959–1966 yılları arasında Türk Ocakları Genel Başkanlığını yürüten Turan, bu görevi sırasında Türk Yurdu dergisini dönemin önde gelen fikir platformlarından biri hâline getirdi. Milliyetçilik, Türk-İslâm medeniyeti ve millî kimlik eksenindeki yazıları, geniş bir okuyucu kesimine ulaştı.

Osman Turan'ın milliyetçilik anlayışı, döneminin dar milliyetçilik yorumlarının ötesine geçerek kökleri İslâm medeniyetine uzanan bir Türk-İslâm sentezi çerçevesinde şekillendi. Ona göre Türklük ve İslâm, Anadolu'da özgün bir medeniyet formunu birlikte inşa etmişti.

Turan, tarihsel araştırmalarında Türklerin İslâm medeniyetine yaptığı katkıyı öne çıkardı. Selçuklu döneminin yalnızca siyasi değil, kültürel ve medenî bir dönüşüm olduğunu savunan Turan, bu tezi onlarca yıl süren arşiv çalışmalarıyla destekledi.

Türk milletinin tarih boyunca taşıdığı evrensel egemenlik idealini "cihân hâkimiyeti mefkûresi" kavramıyla kavramsallaştıran Turan, bu ideali olumsuzlayan değil, insanlığa hizmet perspektifiyle yorumlayan bir içeriğe büründürdü.

Türk milliyetçiliği, yalnızca etnik bir refleks değil; insanlığa hizmet etmek için tarihten süzülen bir sorumluluk bilincidir.

Turan'ın fikrî mirasının belki de en özgün yanı, tarihsel analizi güncel meselelerle buluşturma yeteneğiydi. Türkiye'de Manevî Buhran: Din ve Laiklik adlı eseri, bu yeteneğin bir tezahürü olarak dönemin Türkiye'sinde büyük yankı uyandırdı.